Karadeniz'in Tarih Kenti Trabzon: Roma'dan Osmanlı'ya Bir Sahil Şehri

Karadeniz'in doğu kıyısında, 4000 yıllık geçmişiyle dikkat çeken Trabzon, Roma ve Bizans dönemlerine tanıklık etmiş, Fatih Sultan Mehmet'in fethettiği, Yavuz Sultan Selim'in valilik yaptığı ve Kanuni Sultan Süleyman'ın doğduğu bir kenttir. Denizden güneydeki Boztepe'ye doğru düzgün olmayan teraslar halinde yükselen kent merkezi, Değirmendere, Kuzgundere ve Zağnos derelerinin açtığı derin boğazlarla bölünmüştür. Tabakhane ve Zağnos dereleri arasında kalan yüksek masa formundaki alanda en eski yerleşim kalıntılarına rastlanmış; bu nedenle kentin adının, eski Grekçede masa ya da yamuk anlamına gelen trapezos kelimesinden geldiği görüşü ağırlık kazanmıştır. Trabzon adına ilk kez, M.Ö. 4. yüzyılda geçen olayları anlatan Anabasis adlı antik kaynakta rastlanır.

Roma Egemenliğine Giden Yol

İyon kökenli Miletoslular, M.Ö. 7. yüzyılda Karadeniz kıyılarında koloni kentleri kurarken Trabzon da merkezi Sinop olan bu koloniler arasında sayılmıştır. Oysa Kolkhlar, Driller ve Makronlar gibi yerli kavimler bölgede çok daha önceden yaşamaktaydı. M.Ö. 6. yüzyılda Perslerin egemenliğine giren Trabzon, Pont Kapadokyası adlı satraplık içinde kalmıştır. Büyük İskender'in M.Ö. 334'te Anadolu'da Pers hakimiyetine son vermesinin ardından, Pont satrabının oğlu Mithridates yerli halkın desteğiyle Karadeniz'de Pontus Devletini kurmuş; Trabzon, M.Ö. 280 yılında merkezi Amasya olan bu devletin sınırlarına dahil olmuştur.

Romalıların Anadolu'yu işgal etmeye başlamasıyla, Roma kralı Pompeius'un Pontus Kralı V. Mithridates'i Kelkit vadisinde yenilgiye uğratması sonucu Pontus Krallığı dağılmış ve Trabzon M.Ö. 66 yılında Roma yönetimine girmiştir. İmparator Tiberius zamanında Kapadokya Eyaleti sınırları içinde yer alan kent, Nero döneminde serbest kent olma ayrıcalığına kavuşmuş ve ünlü ile zengin kent tanımlarıyla tarihçilerin kitaplarında yer almıştır. İmparator Hadrian döneminde Trabzon'da önemli imar faaliyetleri yürütülmüş; dini ve askeri binalar, yollar, su kemerleri ve kalıntıları yakın zamana kadar görülebilen yapay bir liman inşa edilmiştir. Ancak Hadrian'dan sonra kentin parlak dönemi sona ermiş, 244 yılında para basma yetkisi elinden alınmıştır. Roma döneminde basılan sikkelerin ön yüzünde imparator büstleri yer alırken, arka yüzde Pontus Krallığı'ndan beri süregelen mitolojik figürler ve Grekçe yazı kullanılmıştır.

Bizans ve Komnenos Krallığı Dönemi

Roma İmparatorluğu 395 yılında ikiye ayrılınca Trabzon, merkezi İstanbul olan Bizans İmparatorluğu'nun sınırları içinde kalmıştır. İmparator Justinianus kent surlarını restore ettirirken, Heraclius zamanında başlayan askeri bölge uygulamasıyla Trabzon, Teophilos döneminde kurulan Khaldia Teması'nın merkezi olmuştur. 8. yüzyılın başlarından itibaren Müslüman Arapların Anadolu'ya düzenlediği baskınlar sırasında Doğu Karadeniz ve Trabzon da bu akınlardan nasibini almıştır.

Bizans İmparatorluğu'nun 1204'te IV. Haçlı seferleriyle Latinlerin eline geçmesi üzerine, imparator I. Andronikos Komnenos'un İstanbul'dan kaçan torunları Alexios ve David, Gürcü Kraliçesi Tamara'nın yardımıyla Trabzon'da bağımsız Komnenos Krallığı'nı kurmuşlardır. Anadolu Selçukluları ile evlilik bağı kurarak ve vergi ödeyerek varlığını sürdüren krallık, I. Manuel Komnenos zamanında en parlak dönemini yaşamış; Gümüşhane'deki gümüş madenlerinin etkisiyle ekonomik olarak güçlenen Manuel'in sikkelerinde en mutlu unvanı yer almıştır.

Fatih'in Fethi ve Osmanlı Dönemi

I. Bayezid'in 1398'de Samsun yöresini almasından sonra Trabzon Komnenos Krallığı Osmanlı Devleti'ne yıllık vergi ödemek zorunda kalmıştır. David Komnenos'un vergi ödemeyi durdurup Akkoyunlu Sultanı Uzun Hasan aracılığıyla geri istemesi ve Avrupa devletlerine ittifak önerisinde bulunması üzerine, Fatih Sultan Mehmet öncülüğündeki Osmanlı kuvvetleri bölgeyi kuşatarak 1461 yılında Trabzon'u ele geçirmiş ve Komnenosların egemenliğine son vermiştir. Fetihten sonra önce müstakil sancak olarak idare edilen Trabzon, II. Bayezid'in oğlu Yavuz Sultan Selim'in sancakbeyi olarak atanmasıyla şehzade şehri unvanını kazanmıştır.

Yavuz Sultan Selim'in 1487'de vali olarak atanmasıyla kentte imar faaliyetleri hız kazanmış ve 1515'te annesi Gülbahar Hatun adına Hatuniye Camii ve külliyesi yapılmıştır. Batılılarca Muhteşem Süleyman olarak anılan Kanuni Sultan Süleyman 1495'te Trabzon'da doğmuş, 15 yaşına kadar çocukluğunu burada geçirmiş ve ilk eğitimini burada almıştır. Kanuni'nin padişah olmasından sonra Batum ile birleştirilen Trabzon, eyalet merkezi haline getirilmiştir. 1867'deki büyük yangında birçok kamu binası yanmış, kent yeniden düzenlenmiş; 1868'de vilayet olan Trabzon'a Lazistan, Gümüşhane ve Canik Sancakları bağlanmıştır.

Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş

Birinci Dünya Savaşı'nın en ağır darbesini gören illerden biri olan Trabzon, 17 Kasım 1914'te yirmi üç parçalık Rus donanmasının bombardımanına maruz kalmıştır. 8 ve 11 Şubat 1915'teki bombardımanlarda 1000'den fazla insan hayatını kaybetmiş, 23 Ocak 1916'dan itibaren yoğunlaşan kıyı saldırıları sonucunda Ruslar 18 Nisan 1916'da şehre girmiştir. İşgal sırasında özellikle yerli Rumlar ve Ermeniler Müslüman halka büyük işkenceler yapmış, değerli eşyalar ve kültür sanat eserleri Rusya'ya götürülmüştür. 1917'de Rusya'da Bolşevik ihtilali olunca Rus ordusunda panik başlamış, 18 Aralık 1917'de Erzincan Antlaşması yapılmıştır. Albay Hamdi Bey komutasındaki 37. Tümen, 14 Şubat 1918'de Vakfıkebir'i, 18 Şubat'ta Akçaabat'ı geri almış ve 24 Şubat 1918'de Trabzon'a girerek kentin 2 yıla yaklaşan esaretine son vermiştir. İşgal döneminin en kötü olaylarından biri, Rusların vilayet arşivini imha etmesi olmuştur.

Cumhuriyet döneminde Atatürk, Trabzon'u 1924, 1930 ve 1937 yıllarında üç kez ziyaret etmiş; ilk gelişi olan 15 Eylül 1924 günü, Trabzonlularca Atatürk Günü olarak kabul edilmiş ve bu durum kendisine bir telle bildirilmiştir. Roma'dan Osmanlı'ya uzanan bu zengin tarih, Trabzon'u Karadeniz'in en köklü kentlerinden biri yapmaya devam ediyor.

Kaynak: trabzon.ktb.gov.tr
Görsel: Bertramz, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0