Bafra: Kızılırmak'ın Bereketli Toprakları

Samsun'un doğusunda, Karadeniz kıyısına yaklaşık 20 kilometre uzaklıkta kurulan Bafra, Kızılırmak'ın binlerce yılda biriktirdiği geniş bir ova üzerinde yer alır. Deniz seviyesinden ortalama 25 metre yükseklikteki ilçe merkezi, çevresindeki tarım alanları ve doğal gölleriyle tipik bir Karadeniz ova yerleşimidir. İlçe, doğuda Samsun merkez ve Ondokuzmayıs, batıda Alaçam, güneyde Kavak, Havza ve Vezirköprü ilçeleriyle komşudur; kuzeyini ise Karadeniz suları çevreler. Yaklaşık 1.503 kilometrekarelik bir alana yayılan Bafra'nın nüfusu 144.465'tir ve bu nüfusun yarıdan biraz fazlasını kadınlar oluşturur.

Tarih Boyunca Bir Kavşak Noktası

Bafra'nın adının kökeni konusunda farklı rivayetler bulunur. Kimi kaynaklar, Fenikeliler döneminde ticaret gemilerinin yanaştığı koylardaki ticaret evlerine verilen bafira ya da bavra adından geldiğini söylerken, kimileri de Luvi dilinde Kızılırmak'a verilen Ba-Hura (Büyük Irmak) ismine dayandırır. İlçenin tarihi ise çok daha eskilere, MÖ 5000 yıllarına uzanır. İlçe sınırlarındaki İkiztepe ören yerinde yapılan kazılarda Kalkolitik döneme ait yerleşim izlerine rastlanmış; MÖ 4000'den MÖ 1700'e kadar yaklaşık 2300 yıl boyunca kesintisiz iskân gördüğü anlaşılmıştır. Burada Eski Tunç Çağı ve Erken Hitit dönemi kültürlerine ait çok sayıda eser gün yüzüne çıkarılmıştır. Hatta bazı kaynaklar, Hititlerin Anadolu'ya Kızılırmak Vadisi üzerinden geldiklerini ve kutsal başkentlerinin İkiztepe olduğunu öne sürer.

Bölge, MÖ 670'lerde Paflagonların yaşam alanıyken, MÖ 6. yüzyılda Lidya egemenliğine girdi; MÖ 546'da ise Perslerin istilasına uğradı. Helenistik döneme ait anıtsal bir mezarın da bulunduğu İkiztepe, bu zengin tarihi katmanlarıyla dikkat çeker. MÖ 47'de Roma topraklarına katılan yerleşim, o dönemde Gadilon ve Helega adlarıyla anıldı; ardından Bizans hâkimiyetine girdi. 1071 Malazgirt Zaferi sonrası Selçukluların eline geçen Bafra'ya, 1214'te Anadolu Selçuklu hükümdarı I. İzzeddin Keykavus Türkmen aşiretlerini yerleştirdi. Moğol istilalarının ardından bölgede küçük bir Selçuklu beyliği olan Bafra Beyliği kuruldu ve 1460'ta Osmanlı topraklarına katıldı.

Kızılırmak'ın Şekillendirdiği Coğrafya

Bafra'nın kaderini belirleyen en önemli unsur, Türkiye'nin en uzun akarsuyu olan Kızılırmak'tır. Sivas'taki Kızıl Dağ'dan doğan ırmak, Orta Anadolu'da geniş bir yay çizdikten sonra Bafra'dan Karadeniz'e dökülür. 1355 kilometrelik uzunluğu boyunca en çok suyu Nisan ve Temmuz aylarında taşır. Irmak, Bafra'nın güneyindeki Canik Dağları'nın uzantısı olan Nebiyan Dağı'nı derin bir vadiyle aşarak ovaya ulaşır. 1224 metre yüksekliğindeki Nebiyan Dağı'nın etekleri ise yayla görünümündedir.

Kızılırmak'ın denize ulaştığı noktada, ırmağın her iki yakasında göller oluşmuştur. Batıda Karaboğaz Gölü, doğuda ise Dutdibi, Liman, Hayırlı, Çernek, Uzungöl, Tombul Göl ve İnce Göl gibi Balık Gölleri adıyla anılan su kütleleri yer alır. Bu göllerin çevresi büyük ölçüde sazlık ve bataklıklarla kaplıdır; ancak yer yer ormanlık alanlara da rastlanır. Bafra'nın iklimi, Karadeniz'in nemli havası ile iç kesimlerin karasal etkileri arasında bir geçiş özelliği gösterir. Yıllık nem ortalaması %73 civarındadır ve en yüksek nem değerlerine nisan ile mayıs aylarında ulaşılır. Yılda ortalama 700 milimetre yağış alan ilçede, en yağışlı ay kasım, en kurak ay ise mayıstır.

Ovadan Sofraya: Ekonomi ve Mutfak

Bafra denince akla gelen ilk değerlerden biri, dünya çapında üne sahip tütünüdür. Samsun-Bafra grubu tütünler, düşük nikotin oranı, küçük boyutları, kırmızımsı renkleri ve tok içimli, tatlı aromatik yapılarıyla sigara harmanlarının vazgeçilmez bileşenleri olmuştur. Yabancı sigara üreticileri, lüks harmanların kalitesini artırmak için bu tütünleri uzun süre talep etmiştir. Ancak TEKEL'in kapatılması ve üretimin azalmasıyla birlikte bölgede tütün ekimi neredeyse tamamen durma noktasına gelmiştir.

Bafra'nın bereketli toprakları yalnızca tütünle sınırlı değildir. İlçe mutfağı da bu zenginliği yansıtır. Kapalı Bafra Pidesi, normal pide hamurundan farklı yapılışıyla yörenin kendine has lezzetlerinden biridir. Üzümlü, fındıklı veya cevizli olarak hazırlanan nokul ise şerbetsiz bir hamur tatlısıdır. Manda sütünden elde edilen kaymakla yapılan lokum, yalnızca belirli aylarda üretilir. Bafra dondurması ise yaklaşık 8 saat dövülerek sarıya yakın bir renk alır ve özellikle vanilyalı çeşidiyle bilinir. İlçede ayrıca halı ve kilim örücülüğü, hasır ve zembil yapımı ile yöre hanımlarının el işi işlemeleri ve oyaları, özellikle dağ köylerinde yaşatılmaya devam eden el sanatları arasındadır.

Festivaller ve Panayırlar

Bafra'nın kültürel takvimi, geleneksel panayırlar ve festivallerle doludur. Yüz yıllık geçmişiyle Karadede Panayırı, her yıl Ağustos ayının son pazar günü Gökçeağaç Köyü'nde kurulur; konserler, gösteriler ve alışveriş imkânlarıyla binlerce kişiyi bir araya getirir. Bafra Karpuz Şenliği, ilçenin karpuzunu tanıtmak ve üreticiyi teşvik etmek amacıyla Ağustos ayının son haftasında iki gün boyunca düzenlenirdi; ancak belediye desteğinin kesilmesiyle 2014 itibarıyla durdurulmuştur. Ramazan ayının 15. gecesi yapılan Sele-Sepet Top Kandil Şenlikleri ise eğlence ve anma geleneğini sürdürür. Kolay Beldesi'ndeki Neyzen Tevfik Kültür Şenlikleri, müzik, folklor ve tiyatro etkinlikleriyle Ağustos sonunda kutlanır. Daha yeni bir gelenek olan Kapıkaya Fest Doğa ve Spor Festivali ise her yıl Temmuz ayında Kapıkaya Tepesi'nde beş gün dört gece boyunca doğa sporlarını bir araya getirir; ilki 2018'de yapılan festival, ulusal ve uluslararası sporcuları bölgeye çekmeyi amaçlar.

Bafra, Kızılırmak'ın binlerce yıllık birikimiyle şekillenen doğası, İkiztepe'den Osmanlı'ya uzanan derin tarihi ve kendine özgü tatlarıyla Karadeniz'in keşfedilmeyi bekleyen köşelerinden biridir. Ovası, gölleri ve gelenekleriyle bu topraklar, ziyaretçisine hem doğal hem kültürel bir zenginlik sunar.

Kaynak: tr.wikipedia.org
Görsel: Vikiçizer, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0