Karadeniz'in Sesi: Trabzon'da Kemençe ve Horon Kültürü

Karadeniz denince akla ilk gelenlerden biri, Trabzon ve çevresinde kuşaktan kuşağa aktarılan horon kültürüdür. Geçmişten günümüze bir bütünlük içinde, Müslüman ve Hıristiyan toplulukların yan yana aynı atmosferi paylaşarak oluşturduğu bu kültür, bölgenin en canlı folklorik değerlerinden biridir. Horon; erkekler, kadınlar, yaşlılar ve gençler tarafından kutlamalarda, şenliklerde, düğünlerde ve hasat günlerinde hâlâ büyük bir coşkuyla oynanmaktadır. Bu oyunun başkahramanı ise hiç kuşkusuz kemençedir.

Kemençenin Büyüsü

Horon, kemençe denen müzik aleti eşliğinde oynandığı gibi davul, zurna ve kaval ile de oynanabilmektedir. Ancak oyuncuların kemençe ile daha gayretli ve canlı bir hava yakaladıkları, kıvrak bir horon oynadıkları gözden kaçmaz. Kemençenin tiz ve kıvrak sesi, horonun figürlerini adeta ateşler. Bu enstrüman, yalnızca bir müzik aleti değil; Karadeniz insanının duygusunun, coşkusunun ve yaşam enerjisinin bir yansımasıdır. Trabzon'da kemençe, düğünlerin vazgeçilmez unsuru olmanın ötesinde, bir kimlik ve aidiyet sembolüdür.

Horonun Görsel Şöleni: Kıyafetler ve Aksesuarlar

Horonun görsel zenginliği, oyuncuların giydiği özel kıyafetlerle tamamlanır. Bu kıyafetleri hazırlayan, yaşatan ve özel durumlarda giyen horonculara hâlâ rastlamak mümkündür. Erkekler; gömlek, ceket, yelek gibi üst giysilerin yanı sıra yünden dokunmuş, dizleri büzmeli pantolon (zipka) ve siyah botlar giyerler. Üzerlerine gümüş işlemeli ve çeşitli süsler yapılan muska ve hamayiller takarlar. Bu takıların içine, nazar ve kötülüklere karşı koruduğuna inanılan dini ifadeler saklanır. Kadınlar ise renkli yelekli elbiseler giyer, başlarına içinde çok çeşitli motifler bulunan yazmalar bağlarlar. Bu kıyafetler, horonun ritmiyle birlikte adeta bir görsel şölen sunar.

Kemençe ve Horonun Yaşattığı Kültürel Miras

Trabzon'da folklor, yalnızca bir eğlence biçimi değil; aynı zamanda kültürel mirasın canlı bir parçasıdır. Horon ekipleri, bu geleneği yaşatarak gelecek nesillere aktarırken, kemençe de bu aktarımın en önemli aracı olmaya devam etmektedir. Trabzon'un kültürel zenginliği, Osmanlı dönemindeki eğitim ve kültür birikimini günümüzde Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) ve diğer eğitim kurumlarıyla sürdürmektedir. KTÜ, 1963 yılında mühendislik fakültesiyle birlikte açılarak hizmet vermeye başlamış ve bugün oşinografi dahil birçok alanda öğrencilere çalışma imkânı sunmaktadır. Bu kurumlar, bölgenin kültürel dokusunu besleyen önemli merkezlerdir.

Kemençenin Ötesinde: Trabzon'un Kültürel Dokusu

Kemençe ve horon, Trabzon'un kültürel kimliğinin sadece bir parçasıdır. İlk Türkçe gazete olan Trabzon 1866'da burada basılmış, gazete ve dergi alanında periyodik olarak önemli bir gelişme kaydedilmiştir. Halkın tiyatroya gösterdiği ilgi sayesinde 1987 yılında Devlet Tiyatrosu Trabzon'da açılmıştır. Geleneksel mutfak ise hamsi ve balık üzerine yoğunlaşmış; lahana çorbası, kuymak (peynir, mısır unu ve tereyağı karışımı) ve pide gibi damak tatlarıyla zenginleşmiştir. Spor alanında ise Trabzonspor, İstanbul dışında Anadolu'da futbol alanında ulusal ve uluslararası başarılara imza atmıştır. İlk futbol takımı 1921 yılında Trabzon'da kurulmuş; kent, başta Trabzonspor olmak üzere 5 profesyonel kulübü ve 100'ün üzerinde amatör kulübü bünyesinde barındırmaktadır.

Trabzon'un kültürel zenginliği el sanatlarına da yansımıştır. Osmanlı döneminde bakır madenlerine sahip olan şehirde, kazanlar, taslar, tavalar ve tencereler gibi çeşitli bakır ürünler hâlâ bulunabilmektedir. 19. yüzyılda yapılan metal işleri, dövme bakır ve bundan elde edilen ürünler; bıçak yapımında, kuyumculukta, hamayil yapımında ve çay makasları gibi alanlarda kullanılmaya devam etmektedir. Ağaç işleri de önemli bir yer tutar; mobilya sanayinde, yayık, peynir saklama kabı (külek), sepetler ve kaşıklar gibi ürünler üretilmektedir. Tekstil ise bölgenin en eski el sanatlarından biridir; yün ve keten gibi hammaddelerden el tezgahlarında kumaşlar, heybeler ve çantalar dokunmaktadır. Ne var ki köylerde dokunan rengarenk el dokumalarının yerini günümüzde sentetik işler ve malzemeler almıştır.

Kemençe ve horon, Trabzon'un kalbinin attığı yerdir. Bu kültür, yalnızca bir oyun ya da müzik değil; Karadeniz insanının tarihini, duygusunu ve yaşam sevincini yansıtan bir aynadır. Trabzon'u ziyaret ettiğinizde, bir düğünde ya da şenlikte kemençenin sesiyle horon oynayan insanları izlemek, bu coğrafyanın ruhunu anlamanın en güzel yoludur.

Kaynak: trabzon.ktb.gov.tr, trabzon.ktb.gov.tr
Görsel: Macukali at English Wikipedia, Wikimedia Commons, CC BY 2.5